Кочевники (дастан) / Göçebeler (destan)

ПРЕДИСЛОВИЕ. Гунны?! Саки?! Половцы?! Печенеги?! Хазары?! Татары-монголы?! Кто они?! Когда речь идёт об их сущности, европейцы с ужасом называют их варварами. Но так ли это на самом деле?! Все эти древние народы объединяет одно главное – кочевой образ жизни на своих исконных и (или) захваченных территориях, связанный с вынужденной миграцией в поисках необходимых условий для содержания и разведения крупного домашнего скота, сопровождающийся вынужденной защитой своих владений от внутренних и внешних врагов, а также вынужденным захватом новых территорий с целью сохранения и развития скотоводства. Следовательно, они, во-первых – кочевники; во-вторых – скотоводы; в-третьих – воины. О некоторых их особенностях. Именно эти народы ввели в свой быт родоплеменную принадлежность "ель/ру" – механизм, исключающий родственные браки и предупреждающий появление наследственных генетических болезней у потомства, и испокон веков практиковали многожёнство, и были против абортов. И если бы ни так, то они просто бы вымерли в результате бесконечных междоусобиц и воин. Вот почему, следуя этим традициям, в настоящее время их потомки воспроизводятся в геометрической прогрессии, в то время как многие европейские народы, увы, вырождаются. Именно эти народы воспитывали каждого кочевника с детства на принципах "кайтар дуние (в жизни всё возвращается: сделал добро - вернётся добром; сделал зло - вернётся злом)" и уважения ко всем старшим. В знаменитой дисциплинарной ясе, утверждённой Чингисханом, сказано о наказании смертью тех, кто будет уличён в том щнепочтении старших. Вот почему в странах, где проживают их потомки, нет домов для престарелых, а если и есть, то они практически пустуют. Издавна эти народы не бросали тела умерших и погибших на поле брани, а всегда хоронили покойников, причём делали это сообща. То же самое касалось и их торжеств и праздников. И в беде, и в радости они всегда были вместе, что сильно укрепляло взаимопонимание и взаимоотношение между ними. И в настоящее время их потомки следуют этим традициям. Интересно, строго придерживаясь канонов своей веры к Тенгри (Богу Вечного Неба), эти народы никогда "не несли" свою веру в захваченные страны, а, наоборот, заимствовали чужую религию (буддизм, иудаизм, христианство, ислам). О древнем быте этих народов можно говорить бесконечно. Возьмите, хотя бы, юрту, кстати, безопасную при землетрясении, изобретённую древними кочевниками в то время, когда многие евразийские народы жили ещё в землянках. А какие у них были доспехи, оружие, предметы труда и быта, одеяние, обувь, продукты питания?! О древней культуре этих народов можно говорить тоже бесконечно! Разнообразие созданных ими народных музыкальных инструментов и произведений, народных танцев, игр и развлечений, народной живописи и мозаики, ремесленных изделий, памятников и архитектурных сооружений, научных открытий до сих пор поражает умы и воображение всего прогрессивного человечества. Так, кто же они – эти кочевники?! Дикие варвары или цивилизованные люди?! Судите сами. Посвящается нашим великим предкам – кочевникам, которые пережили тяжёлый многовековой естественный отбор, при этом не потеряли свою родоплеменную принадлежность и самобытную культуру и в последствии возродили такие малые и большие народы Евразии, как якуты, долганы, алтайцы, телеуты, теленгиты, тубалары, кумандинцы, челканцы, хакасы, шорцы, тувинцы, тофалары (карагасцы), сибирские татары, чулымцы, салары, уйгуры, юйгу, цаатаны, киргизы, казахи, каракалпаки, узбеки, туркмены, хорасанские тюрки, кашкайцы, турки, албанцы, гагаузы, азербайджанцы, кумыки, ногайцы, балкарцы, карачаевцы, татары, башкиры, чуваши, крымские татары, монголы, буряты, калмыки, болгары, мадьяры, бургунды, барселонцы и др. Выражаю свою величайшую признательность за консультации в написании дастана "Кочевники" своему безвременно ушедшему из жизни близкому другу – филологу Миру Сейтмуратовичу Панаеву, при жизни очень интересовавшемуся историей кочевников-тюрков и владевшему глубочайшими историческими познаниями о сущности, быте и культуре этого древнего народа. Отдельную благодарность выражаю поэтам и прозаикам форума "Что хочет автор" за справедливые критические замечания в адрес дастана "Кочевники".

Словно струны домбры саксаул на ветру Хрипотцою поёт, уставая к утру.

Грустна песня о ком? Тяжка песня о чём? Неужель, о родном?! Ты поплачь, мы поймём.

Спой дастан, саксаул! Вспомни ты о былом. Расскажи под даул о жилом-нежилом.

О просторах земных, где жил сак, где жил гунн: Азиатских Песках – Каракум, Кызылкум

И равнине Устюрт, Степи Дешт-и-кипчак, Где оазис, такыр, где пески, солончак,

Где взрастали полынь и джингил, и янтак, Где паслись и тарпан, и джейран, и сайгак.

О становищах всех, о кочевьях людей, О раздольных долах, табунах лошадей,

О верблюжьих гуртах, о коровьих стадах, Об отарах овец, что давалось в страдах.

Сотнях войлочных юрт, где акын пел дастан, Где был тёплый очаг, щедрый всем дастархан.

Первых банях – монша, куда каждый был вхож, Обожжёных камнях в юртах с кровом из кож,

Где был жар, где был пар от калёных камней, Где смывал люд степной пот и грязь трудных дней,

Где полынной травой натирались тела, И втирался катык в женский влас добела.

О народе степном – славном, добром, простом, Что в мейрам, той, кайтыс собирался юртом,

Каждый праздник встречал всем улусом земным И своих хоронил всем аулом родным.

Взрослых играх в мейрам, играх воев степных, Воспитавших мужей ловких, крепких, честнЫх:

Здесь "авдар" и "тартыс", здесь "курес" и "жарыс", Здесь "жамбы" и "байга", здесь "тымак" и "сайыс".

Об игре "кыз куу" расскажи, саксаул, Как красавицу конь уносил за аул,

Как потом настигал враз джигит на коне И в награду её целовал при Луне.

Об игре "кус салу" ты нам спой, аксакал, Как дрожал дикий зверь: и лиса, и шакал,

Как взмывал ловчий беркут с охотничьих рук И на жертву свою свысока падал вдруг.

Нам поведай о том, как играли в "кокпар" Степняки на конях, от которых шёл пар:

Тем, кто с рук не терял тушу волка (козла) И от всех уходил, воздавалась хвала.

О седых мудрецах – аксакалах тех дней, Чей упрёк, чей совет точных стрел был верней,

Что издали указ об избраньи вождей Курултаем степным от тутынов людей.

Среди добрых имён имя бия Майкы, Что под дойтом "Казак" нас повёл, степняки.

Основателях всех на осколках златых Славной Белой Орды: хан Урыс средь святых.

Святцах, давших "Жаргы": хан средь них – Тауке, Бии – старцы Толе, Казыбек, Айтеке.

О народных жирав, об акынах степей, Чей айтыс, чей дастан был сильнее цепей.

Об Асане Кайгы и Бухаре Жирав, Казтугане Певце и Котане Жирав,

Что для нас сберегли честный сказ про отцов, Что поведали нам тайны всех мудрецов.

О благих праотцах, сохранивших "ел/ру" И в наследие нам передавших табу.

В нём: не должен идти брат на брата войной, Женщин кровных по "ру" (в нём) нельзя брать женой.

О святых матерях, что очаг берегли, Что трудились у юрт и детей стерегли,

Что с грудным молоком передали всем нам Уваженье к отцам, матерям и сынам.

"Треть лепёшки съешь сам, треть отцам возверни, Треть отдай в долг сынам", – назидали они;

Говорили сынам о "кайтар дуние", Упреждая их зло в кочевом бытие.

О ватагах детей, охранявших свой гурт, Нарушавших покой всей степи возле юрт,

Что играли в "асык", «жумбактар", "кумалак", "Кашарман" и "щульдук", "жасрынбак", "тумалак".

О героях тех дней, героинях тех дней, Коих дух, коих мочь были стали сильней,

Защищавших улус, нападал если враг: Тёплу юрту, очаг, землю – дол иль овраг,

Защищавших родных: стариков, матерей, Жён, сестёр дорогих, сыновей, дочерей.

Среди них сам Корпеш, Кобланды, Алпамыс, Сам Рустам и Шарьяр, Гулаим и Кырк Кыз.

Расскажи о беде – о жестоких боях На родимой земле и в широких степях.

В горе каждый, кто мог – и импран, и сам хан, Взяв дубину, копьё, клыч отцов иль аркан,

В горе каждый султан, взяв доспехи и шлем, Свой священный тумар, что оставил тотем,

В горе каждый батыр, в горе каждый джигит, Взяв колчан стрел и лук, алдаспан дЕдов, щит,

Не допив свой кумыс, свой шубат, свой айран, Не вкусив свой казы, бросив мяса казан,

Не обняв матерей, милых жён и детей, Что поднял даулпаз в час тревожных вестей,

Встал, как истый степняк, на защиту степей От шуршутов, джунгар, пришлых с горных цепей.

Среди них – Урысхан, Тауке, Жангирхан, Абылай и Кене, и Абулхаирхан,

Есть султаны средь них, "нёсших крест" за царей: Жалантос и Касым, Жанибек и Керей,

Есть батыры средь них: Райымбек и Саян, Богембай и Орак, Жанкожа, Жоламан,

Ер-Таргын и Есет, Санкибай, Доспанбет и Камбар, Наврызбай, Кабанбай.

В тяжких битвах берёг их не царь, не цари, А Бог Вечного Неба - Великий Тенгри.

О кочевниках тех, о мужах сей земли, Что в походах своих по Евразии шли

На тулпарах лихих, на тарпанах крутых Из мастей голубых, вороных и гнедых,

От копыт чьих земля сотрясалась всегда, И Евразия вся содрогалась тогда,

Что от жажды в пути из стеблей камышей Пили тёплую кровь с крупных вен конских шей,

Что хранили в пути мясо в поте коней Под седлом седоков много тягостных дней,

Что в морозы и снег присыпали угли, Застилали пары, грели мощи свои,

Что не мощью, умом в битвах были сильней (Чем атака умней, тем победа ценней!),

Чисту веру в Тенгри что всегда берегли И в чужой монастырь веру ту не несли.

Царь Аттила средь них, Томирис, Чингисхан, Среди них и Бейбарс, Темирлан, Батухан.

О бессмертии душ славных предков степных Говорит обатас средь балбалов чудных.

Хриплым голосом пел нам всю ночь саксаул, А под утро устал: усмирился даул.

Значения использованных тюркских слов:

авдар (аудар, аударыспак) – ручное единоборство двух всадников с целью сбросить соперника с седла; айран – разбавленное водой прокисшее коровье или козье молоко; айтыс – соревновательное пение двух акынов под домбру или кобыз в виде диалога; аксакал – белоусый, белобородый старец (ассоциируется с понятием "человек мудрого возраста"); акын – народный певец-сказитель; алдаспан – меч; аркан – канат с петлей на одном из его концов для ловли животных; асык – детская игра в разукрашенные овечьи надкопытные кости – бабки или альчики; аул – степное селение людей; байга – конные скачки на короткие и средние дистанции 7 и 16 км (байга), а также длинные и сверхдлинные дистанции на 25, 50 и 100 км (аламан байга); балбалы – каменные идолы, олицетворяющие женщин и слуг умершего хозяина; батыр – богатырь; бий – народный судья; дастан – поэма; дастархан, достархан – скатерть с яствами, в последствии – стол с угощениями; даул – сильный ветер; даулпаз – барабан из бычьего желудка, накачанного воздухом; джигит – мОлодец; джингил – вид древесного растения, произрастающего в пустынях и степях Центральной и Средней Азии; джунгары – одно из воинствующих монгольских племён; дойт – знамя казахов-кочевников; домбра – щипковый двухструнный музыкальный инструмент; ел – земля (страна) происхождения кочевника; жамбы (жамбы-ату) – стрельба из лука в серебряный диск (жамбы) или тонкую верёвку из конского хвоста, на которую подвешивалась данная цель, в нескольких вариантах: стоя на земле, сидя верхом на коне и на полном скаку лошади; жарыс – состязание в двух видах: жаяу жарыс – бег людей по пересечённой местности, т.е. кросс; жорга жарыс – скачки на дистанции 2-3 км (для женщин) и 4-6 км (для мужчин) на конях-иноходцах; жасрынбак (сокыр теке (слепой козёл), сокыр сиыр (слепая корова)) - жмурки; Жаргы (Жеты Жаргы (Семь установлений) - свод законов обычного права кочевников, степная конституция; жумбактар – загадки-отгадки; жирав (жырау) – народный певец; импран – масса, толпа народа людей, простолюдины, чернь; казан – котёл; казак (казах) – "хак сак (истинный сак)" или "казмакъ (кочующий мирянин-воин (по В.И. Далю: «скитаться, бродить, как гайдукъ… или гайдамакъ, т.е. лёгкiй воинъ, ратник»))"; казы – высушенная конина (часто на рёберной кости) в кишечной оболочке; "кайтар дуние" – принцип "всё в жизни возвращается (не делай ничего дурного, не получишь ничего плохого)"; кайтыс (возвращение) – смерть (кочевники говорят, человек не умирает, а возвращается к Всевышнему); камча (камша) - хлыст, кнут, плеть; катык – прокисшее коровье или козье молоко; кашарман – детская игра кочевников, напоминающая русскую лапту или английский бейсбол; клыч – вид сабли в виде полумесяца; кобыз – смычковый струнный музыкальный инструмент; кокпар (кокпар тарту, кокбори тарту (тянуть серого волка)) – козлодранье, конноспортивная игра, в которой всадники борются за овладение тушей обезглавленного серого волка (а нынче – козла, отсюда и название игры) либо один на один (жалпы-тартыс), либо команда на команду (дода тартыс); кумалак (тогыз кумалак) – интеллектуальная настольная игра на четырехугольной деревянной доске, имеющей 18 продолговатых лунок (отау), с вырезанными в промежутке между рядами двумя большими лунками круглой формы (казан), с двумя комплектами шариков; играют двое, у каждого игрока по 81 шарику, в лунки кладут по 9 шариков, ходы делаются поочередно, выигравшим считается тот, кто забрал из лунок противника больше шариков; кумыс – прокисшее лошадиное молоко; курес (казакша курес) – казахская разновидность народно-спортивной борьбы; курултай – совет кочевников, который избирает хана и решает самые важные вопросы в щжизни степняков; кус салу (буркут-салу) – охота на диких зверей с помощью ловчих птиц, чаще всего – беркута; кыз куу – конноспортивная игра, когда джигит на коне пытается настичь скачущую впереди него на лошади девушку на дистанции 300 – 400 м: награда, если он догоняет её – заключение в объятия, поцелуй и даже женитьба на пойманной им девушке; наказание, если он не догоняет её – девушке даётся право настичь джигита и опозорить его ударами камчи (плети); мейрам – общественный праздник; монша – баня (докрасна нагреваются камни на костре, над ними размещается юрта с герметичным покровом из кож, парятся либо в сухом жару, либо горячем пару, брызгая воду на раскалённые камни); намаз – священная молитва мусульманина; обатас – каменный идол в виде воина с усами с чашкой кумыса в одной руке, олицетворяющий умершего хозяина; палван – борец-богатырь; ру – племя, из которого происходит кочевник; саксаул – вид древесного растения, произрастающий в пустынях и степях Центральной и Средней Азии; сайыс – древняя военизированная игра, заключающаяся в единоборстве двух команд всадников на деревянных копьях с тупым разящим концом; султан – бек, мурза, царевич; тартыс (жаяу тартыс) – перетягивание каната; той – торжество по случаю рождения ребёнка, обрезания мальчика или свадьбы; тотем (ототем) – в значении "его род", "предок"; тулпар – специально взрощенный и отселекционированный вид коней, рождённых с тринадцатью парами рёбер, и поэтому имеющих больший объём дыхания, тягловую силу и выносливость во время езды и скачки по сравнению с обычными конями; тумалак (тумалак агаш) – деревянный шар; тумар – оберег, амулет; тутын – семейная ячейка кочевников, живущая у одного очага; тымак – сбивания головного убора (тымака) с шеста всадником с завязанными глазами при помощи камчи (плети): если игрок не сбивает тымак с трёх попыток, то по разрешению ведущего исполняет песню или импровизацию, что даёт ему право снова принять участие в состязании; улус – волость, становище кочевников, а также их осёдлые поселения, аулы; хан – царь; шубат – прокисшее верблюжье молоко; щульдук – детская игра с помощью биты (округлой палки длиной до 100 см) и снаряда (округлой палки длиной до 10 см с заострёнными концами для её поддевания и подбрасывания вверх), играют двое или несколько человек, смысл игры – кто дальше отправит снаряд ударом биты (первым ударом биты по любому одному из двух концов снаряда последний подбрасывается вверх, вторым ударом по подброшенному вверх снаряду последний отбрасывается как можно дальше от места удара); шуршуты – китайцы; юрта – лёгкое разборное переносное жилище кочевников, состоящее из жердевого каркаса, укрытого снаружи войлочной кошмой и украшенного изнутри ковровыми изделиями; юрт (юртА) – владение, область, улус одного (как правило, одноплеменного) кочёвого народа; янтак – колючка, вид кустарникового растения, произрастающий в пустынях и степях Центральной и Средней Азии

(Р.А. Шерланов, г. Нукус, 11.05.2011 г.)

ÖNSÖZ. Hunlar mı?! Saki?! Pololar mı?! Kurabiyeler mi?! Hazarlar mı?! Moğol Tatarları mı?! Onlar kim?! Onların özü söz konusu olduğunda, Avrupalılar onlara korkunç bir şekilde barbar diyorlar. Ama bu gerçekten böyle mi?!

Bütün bu eski halkların ortak bir noktası vardır: atalarının ve / veya yakalanan bölgelerinde göçebe bir yaşam tarzı, büyük hayvanların bakımı ve yetiştirilmesi için gerekli koşulları bulmak için zorunlu göçle bağlantılı olarak, mallarının iç ve dış düşmanlardan zorla korunmasının yanı sıra hayvancılığın korunması ve geliştirilmesi amacıyla yeni toprakların zorla ele geçirilmesi ile birlikte. Bu nedenle, onlar önce göçebelerdir, ikincisi sığır yetiştiricileridir, üçüncüsü savaşçılar.

Bazı özellikleri hakkında. Aile evliliğini dışlayan ve yavrularda kalıtsal genetik hastalıkların ortaya çıkmasını önleyen ve yüzyıllar boyunca çok eşlilik uygulayan ve kürtaja karşı olan bir mekanizma olan "köknar ağacı / <url>" nin kabile ailelerine ait olan bu halklardı. Ve eğer öyle olmasaydı, sonsuz iç çekişmelerin ve savaşçıların sonucu olarak sadece soyu tükenmiş olurlardı. Bu nedenle, bu gelenekleri takip ederek, şu anda soyundan gelenler katlanarak çoğalırken, birçok Avrupa ülkesi ne yazık ki dejenere oluyor. Çocukluğundan beri her göçebeyi "kaitar dünyası (hayatta her şey geri döner: iyiliği yaptı - iyilikle geri döndü, kötülüğü yaptı - kötülükle geri döndü)" ilkeleri ve tüm yaşlılara saygı ile yetiştiren bu halklardı. Cengiz Han'ın onayladığı ünlü disiplin yasasında, yaşlılara bu saygıyla mahkum edilenlerin ölüm cezasına çarptırılmasından bahsediliyor. Bu nedenle, torunlarının yaşadığı ülkelerde huzurevleri yoktur ve eğer varsa, neredeyse boşturlar. Uzun zamandır bu milletler ölülerin ve ölülerin bedenlerini savaş alanına atmadılar, ama her zaman ölüleri gömdüler ve bunu birlikte yaptılar. Aynı şey onların kutlamaları ve tatilleri için de geçerliydi. Hem belada hem de sevinçte her zaman birlikteydiler, bu da karşılıklı anlayışı ve aralarındaki ilişkiyi büyük ölçüde güçlendirdi. Ve şimdi onların torunları bu gelenekleri takip ediyorlar. İlginçtir ki, Tengri'ye (Ebedi Gökyüzünün Tanrısı) olan inançlarının kanonlarına sıkı sıkıya bağlı kalarak, bu milletler asla yakalanan ülkelere olan inançlarını "taşımadılar", aksine başka birinin dinini (Budizm, Yahudilik, Hıristiyanlık, islam) ödünç aldılar.

Bu halkların eski yaşamı hakkında sonsuza dek konuşulabilir. En azından, bu arada, birçok Avrasya halkının hala sığınaklarda yaşadığı bir dönemde eski göçebeler tarafından icat edilen depremde güvenli bir yurt alın. Peki onların zırhları, silahları, iş ve yaşam eşyaları, kıyafetleri, ayakkabıları, yiyecekleri neydi?!

Bu halkların eski kültürü hakkında da sonsuza dek konuşulabilir! Yarattıkları halk müzik aletleri ve eserleri, halk dansları, oyunlar ve eğlenceler, halk resmi ve mozaikleri, el sanatları ürünleri, anıtlar ve mimari yapılar, bilimsel keşifler çeşitliliği hala ilerici insanlığın zihnini ve hayal gücünü etkilemektedir.

Peki onlar kimlerdir bu göçebeler?! Vahşi barbarlar mı yoksa medeni insanlar mı?! Kendiniz karar verin.

Yüzyıllarca süren zorlu doğal seleksiyondan kurtulan, kabile mensuplarını ve özgün kültürlerini kaybetmeyen ve daha sonra Avrasya'nın bu kadar küçük ve büyük halklarını yeniden canlandıran büyük göçebe atalarımıza adanmıştır

yakutlar, dolgunlar, Altaylılar, teleutlar, telengitler, tubalarlar, Kumandinler, Çelkanlar, hakaslar, şortlar, Tuvaletler, tofalarlar (Karagaslılar), sibirya Tatarları, Chulymtsiler, salarlar, uygurlar, yugular, tsaatanlar, Kırgızlar, Kazaklar, Karakalpaklar, uzbekler, türkmenler, Horasan türkleri, Kaşkaylılar, türkler, Arnavutlar, gagauzlar, Azeriler, Kumikler, Nogaylılar, Balkarlar, Karaçaylılar, Tatarlar, Başkurtlar, Çuvaşlar, Kırım tatarları, Moğollar, Buryatlar, Kalmyklar, Bulgarlar, Magyarlar, Burgundalar, Barcelonalılar vb.

Destan'ın "Göçebeler" yazımındaki istişareler için en büyük takdirimi, zamansız olarak hayattan ayrılan yakın filolog arkadaşım Mir Seytmuratovich Panayev'e, Türk göçebelerinin tarihine çok ilgi duyan ve bu antik halkın özü, yaşamı ve kültürü hakkında en derin tarihsel bilgiye sahip olan sevgili dostuma ifade ediyorum. "Yazarın istediği" forumun şairlerine ve yazarlarına, Destan'ın "Göçebeler" e karşı adil eleştiriler için ayrı bir teşekkür ederim.

Rüzgarda dombra saxaul'un dizeleri gibi

Ses kısıklığıyla şarkı söylüyor, sabaha kadar yoruluyor.

Kimin hakkında üzücü bir şarkı var? Şarkı ne hakkında zor bir şarkı?

Gerçekten, ailen hakkında mı?! Sen ağla, anlayacağız.

Şarkı söyle destan, saxaul! Eskiden olanları hatırla.

Daul'un altında konut dışı konuttan bahset.

Yeryüzünün genişliklerini, sak'ın yaşadığı yeri, hun'un yaşadığı yeri:

Asya Kumları - Karakum, Kızılkum

Ve ovaya Ustyurt, Desht-i-kipchak Bozkırları,

Vaha nerede, tekir nerede, kumlar nerede, tuz batağı nerede,

Pelin, jingil ve yantak'ın yetiştirildiği yer,

Tarpan, ceyran ve saigak'ın otlatıldığı yer.

Herkesin gelişleri, insanların göçebeleri hakkında,

Bölünmüş paylar, at sürüleri hakkında,

Deve kuşları, inek sürüleri hakkında,

Koyunların, acı çekmekte olan şeylerden uzak durmaları hakkında.

Akın'ın destan'ın seslendirdiği yüzlerce keçeli yurtta,

Sıcak bir ocak olduğu yerde, herkese cömert bir destarkhan vardı.

İlk hamamlar, herkesin girdiği Monsha'dır,

Yurtlarda yanmış taşlarla, deriden yapılmış bir barınakla,

Ateş nerede, yanan taşlardan buhar nerede oldu,

İnsanların zor günlerin terini ve pisliğini yıkadığı yer,

Cesetlerin pelin otu ile ovulduğu yerde,

Ve katyk kadın vlas'ın içine sürtünmüştü.

Bozkır halkı hakkında – şanlı, nazik, basit olan,

Meyram'da, uçurtmanın yurtta gideceği kızda ne var,

Her bayram tüm dünyevi uluslarla buluştu

Ve kendi halkını tüm akrabalarına gömdüm.

Yetişkinler için meyram oyunları, bozkır dövüş oyunları,

Yetiştirilen kocalar çevik, güçlü, dürüstdür:

Burada avdar ve tartys, burada kures ve jarys var,

Burada "zhamba" ve "baiga", burada "tymak" ve "sayys" var.

Kız kuu oyunundan bahset, saxaul,

Güzel bir atı nasıl bir köyün arkasına götürürdü,

Sonra at sırtında bir jigit nasıl tırmandı

Ve ödül olarak onu Ay'da öptüm.

"Kuss salau" oyunu hakkında bize şarkı söyle, aksakal,

Vahşi hayvan nasıl titriyordu: tilki ve çakal,

Avcı altın kartalın av ellerinden nasıl yükseldiğini

Ve aniden kurbanımın üstüne düştüm.

Bize kokpar oyununun nasıl oynandığını anlat

Buharın gittiği atların üzerindeki bozkırlar:

Ellerinden kurtun karkasını kaybetmeyenler için

Ve herkesten uzaklaştı, övgü verildi.

O günlerin gri bilgeler - aksakalları hakkında,

Kimin suçlaması, kesin okların tavsiyesi daha doğru olan kimin suçlamasıydı,

Liderlerin seçtikleri hakkında bir kararname yayınladıklarını

İnsanların tuttunlarından bozkırlara kuruluyoruz.

İyi isimler arasında biya Mika'nın adı,

Süveterin altında "Kazak" ın bizi yönlendirdiğini, bozkırlar.

Altınların parçalarında herkesin kurucularına

Şanlı Beyaz Orduya: han, azizlerden Urys'tir.

"Jargon" veren azizlere: han, onların arasında Tauka'dır,

Biyi, Tole'nin, Kazabek'in, Ayteke'nin yaşlılarıdır.

Halk yağları hakkında, bozkırların akınları hakkında,

Kimin aitisi, kimin destanı zincirlerden daha güçlüydü.

Kayga Asana ve Buhara Yağav hakkında,

Kaztugane Şarkıcıya ve Kotana Girav'a,

Babalarla ilgili dürüst bir hikayeyi bizim için sakladığımız şey nedir,

Bütün bilgelerin sırlarını bize anlattıklarını.

"El /ru'yu koruyan güzel atalar hakkında

Ve tabuları teslim edenlerin mirasçısı olarak bize.

Onda: Kardeş kardeşe savaşla gitmemeli,

Ru'ya göre kanlı kadınları (içinde) eş olarak alamazsınız.

Ocağın korunduğu kutsal anneler hakkında,

Yurtta çalıştıklarını ve çocukları koruduklarını söylediler,

Anne sütüne hepimize ne verildi

Babalara, annelere ve oğullara saygı duymak.

"Pastanın üçte birini kendin ye, babalarına üçte birini övün,

Oğullara üçte birini borç ver," diye uyardılar;

Oğullara "dünya kaitarı'ndan" bahsediyorlardı,

Onların kötülüklerini göçebe varoluşta önlerine alarak.

Kenarlarını koruyan çocukların vatajları hakkında,

Yurt yakınlarındaki bozkırın huzurunu bozanlar,

"Asık", «jumbaktar", "kumalak" da ne oynadılar,

"Kaşarman" ve "schulduk", "yasrynbak", "tumalak".

O günlerin kahramanları, o günlerin kahramanları hakkında,

Kimin ruhu, kimin gücü daha güçlü olabilirdi,

Ulus'u savunanlar düşmansa saldırıya uğradı:

Yurt sıcağı, ocak, yer dolup taşar veya bir vadidir,

Akrabaları koruyan: yaşlıları, anneleri,

Eşleri, sevgili kız kardeşleri, oğulları, kızları.

Aralarında Korpesh, Koblandlar, Alpamys'in kendisi de var,

Kendisi Rustam ve Şaryar, Gulaim ve Kırkkız'dır.

Beladan bahset - şiddetli kavgalardan bahset

Doğduğu topraklarda ve geniş bozkırlarda.

Yazıklar olsun, hem impran hem de han'ın kendisi bunu yapabilecek herkes içindir,

Sopayı, mızrağı, babaların dişlerini veya arkanı alarak,

Vay haline her sultan zırh ve miğfer alarak,

Totemi geride bırakan kutsal dumanını,

Her batyr kederde, her batyr kederde, her batyr kederde,

Okların ve yayların titremesini alarak, büyükbabaların aldaspan'ı, kalkanı,

Kumisini, kürkünü, ayranını bitirmeden,

Kazanı yemeden, etini kazandan attıktan sonra,

Annelere, güzel eşlere ve çocuklara sarılmadan,

Daulpaz'ın endişe verici haberler saatinde ne yükselttiğini,

Bozkırları korumak için eski bir bozkır gibi ayağa kalktı

Dağ zincirlerinden gelen hışırtılardan, jungarlardan.

Onlardan bazıları Uryshan, Tauke, Zhangirhan'dır,

Hem Kene'ye hem de Abulhairhan'a gönder,

İçlerinde krallar için "haç taşıyan" sultanlar var:

Jalantos ve Kasım, Janibek ve Kerey,

İçlerinde bazı batıllar vardır: Cennetbek ve Sayyan,

Bohembay ve Orak, Jeanzilla, Jolaman,

Er-Targin ve Eset, Sankibay,

Zırh ve Kambar, Üzerine sürün, Kabanbay.

Şiddetli savaşlarda kıyıları kral değildir, kral değildir,

Ebedi Gökyüzünün Tanrısı Yüce Tengri'dir.

Yeryüzünün halklarının göçebelerine,

Avrasya'da kendi yürüyüşlerinde ne yürüdüler

Havalı tulparalarda, havalı tarpanlarda

Mavilerin, kuzgunların ve kuzuların takımlarından,

Toprağı her zaman sarsılmış olan toynaklarından,

Ve Avrasya o zamanlar titriyordu,

Sazlık saplarından yola çıkan susuzluktan ne haber

At boyunlarının büyük damarlarından ılık kan içiyorlardı,

Etleri atların teriyle yolculuklarında tuttukları şey nedir

Eyerlerin eyerinin altında birçok acı gün vardır,

Soğukta ve karda kömürlerin serpildiğini,

Çiftleri örttüler, güçlerini ısıttılar,

Ne güçle değil, savaşlarda akıl daha güçlüydü

(Saldırı ne kadar akıllıysa, zafer o kadar değerlidir!),

Her zaman güvendiğimiz Tengri'ye olan inancımı temizliyorum

Ve başkasının manastırına inanmadılar.

Aralarında Kral Attila, Tomiris, Cengiz Han,

Aralarında Baybars, Temirlan, Batuhan da var.

Görkemli bozkır atalarının ruhlarının ölümsüzlüğü hakkında

Obatas, tuhafların aptalları arasında konuşuyor.

Saxaul bütün gece sesimizi kısık bir sesle seslendirdi,

Sabahtan sonra yoruldum, davul barıştı.

Kullanılan Türkçe kelimelerin anlamları:

avdar (audar, audaryspak), rakibini eyerden atmak amacıyla iki atlı tarafından elle yapılan bir dövüş sanatıdır;

ayran - suyla seyreltilmiş ekşi inek veya keçi sütü;

aitys - iki akın'ın dombra'nın altında ya da diyalog biçiminde kısrakların rekabetçi bir şekilde söylenmesi;

aksakal, beyaz saçlı, beyaz gövdeli bir yaşlıdır ("bilge çağın adamı" kavramıyla ilişkilidir);

akın - halk şarkıcısı-anlatıcısı;

aldaspan'ın kılıcı;

arkan, hayvanları yakalamak için uçlarından birinde bir ilmek bulunan bir iptir;

asık – süslenmiş koyun kemiklerinde çocuk oyuncağı - büyükanneler veya alıcılar;

aul, insanların bozkır bir köyüdür;

baiga - 7 ve 16 km'lik kısa ve orta mesafelerde (baiga) ve 25, 50 ve 100 km'lik uzun ve süper uzun mesafelerde (alaman baiga) at yarışları;

balballar, ölen efendinin kadınlarını ve hizmetkarlarını temsil eden taş putlardır;

batyr bir kahramandır;

biyi - halk yargıcı;

destan bir şiirdir;

dastarkhan, dostarkhan - yemeklerle birlikte bir masa örtüsü, daha sonra ikramlarla birlikte bir masa;

daul, kuvvetli rüzgardır;

daulpaz - hava ile pompalanan boğa karnından bir davul;

jigit - aferin;

Jingil, Orta ve Orta Asya'nın çöllerinde ve bozkırlarında yetişen odunsu bir bitkidir;

dzungaralar, militan Moğol kabilelerinden biridir;

doyt - göçebe Kazakların bayrağı;

dombra - çimdiklenmiş iki telli bir müzik aleti;

göçebenin kökeninin toprağı (ülkesi) yedi;

kurbağalar (kurbağalar-atu) – gümüş bir disk (kurbağalar) ya da belirli bir hedefin asıldığı ince bir at kuyruğu ipinde okçuluk, çeşitli şekillerde: yerde dururken, ata binerken ve atın tam atında otururken;

ısı iki şekilde bir yarışmadır: sıcağı çiğniyorum - insanların engebeli arazide koşması, yani çapraz; georges sıcağı - 2-3 km'lik (kadınlar için) ve 4-6 km'lik (erkekler için) gezici atlarda atlar;

yasrynbak (sokir teke (kör keçi), sokir siir (kör inek)) - serseriler;

Jargatlar (Jargatlar (Yedi ayar) - göçebelerin sıradan hukukunun yasaları, bozkır anayasası;

jumbaktar - bilmeceler-cevaplar;

girav (zhirau) - halk şarkıcısı;

impran - kitle, halkın kalabalığı, halk halkı, çeteler;

kazan - kazan;

kazak (kazak) - "hak sak'ı (gerçek sak'ı)" veya «kazmak (göçebe bir asker-savaşçı (VI Dal'a göre: "dolaşmak, dolaşmak, haiduk gibi dolaşmak ... ya da haidamak, yani kolay savaşçı, savaşçı"))";

kazy - bağırsak astarında kurutulmuş at eti (genellikle kaburga kemiğinde);

"kaitar dünyası" - "hayattaki her şey geri döner (yanlış bir şey yapma, yanlış bir şey alamazsın)" ilkesi;

uçurtmalar (dönüş) ölümdür (göçebeler, insanın ölmediğini, ancak Yüce Allah'a döndüğünü söylerler);

kamsha (kamsha) - kırbaç, kırbaç, kırbaç;

katyk - ekşi inek veya keçi sütü;

kaşarman, rus ayakkabısını veya ingiliz beyzbolunu andıran göçebelerin çocuk oyunudur;

köpekbalığı - hilal şeklinde bir kılıç türü;

kısrak - yaylı yaylı müzik aleti;

kokpar (kokpar tartu, kokbori tartu (gri kurtu çekmek için)), atlıların başsız bir gri kurtun karkaslarına hakim olmak için savaştıkları (ve şimdi – keçi, dolayısıyla oyunun adı) ya bire bir (jalpy'ler-tartys) ya da takımdan takıma (doda tartys) sahip oldukları bir at yarışı oyunudur.;

kumalak (togyz kumalak), 18 dikdörtgen deliğe (otau) sahip dörtgen bir tahta tahtada entelektüel bir tahta oyunudur, sıralar arasında iki büyük yuvarlak şekilli deliğe (kazan) oyulmuş, iki set top ile oynanır; iki oyuncu tarafından oynanır, her oyuncunun 81 topu vardır, deliklere 9 top yerleştirilir, hareketler sırayla yapılır, rakibin deliklerinden daha fazla top alan kişi kazanır;

kumys - ekşi at sütü;

kures (kazaksha kures), halk sporunun Kazakça bir çeşididir;

kurultay, han'ı seçen ve bozkırların hayatındaki en önemli soruları çözen göçebeler konseyidir;

kuss salu –burkut-salu) - av kuşlarının yardımıyla vahşi hayvanları avlamak, çoğu zaman - altın kartal;

kız kuu, atlı bir atlı, 300-400 m'lik bir mesafeden önünde atlı atlı bir kızı yakalamaya çalışırken bir at yarışı oyunudur: eğer ona yetişirse ödül, yakaladığı kızla kucaklaşmak, öpmek ve hatta evlenmektir; eğer ona yetişmezse ceza, kıza jigit'i geçme ve kamçıya (kırbaç) vurarak onu rezil etme hakkı verilir.;

meyram - halk bayramı;

monsha banyosu (ateşin üzerindeki kayalar kırmızıya ısıtılır, derilerden hava geçirmez bir örtü ile üstlerine bir yurt yerleştirilir, kuru ısıda ya da sıcak buharda buharda pişirilir, sıcak taşların üzerine su serpilir);

namaz, bir Müslümanın kutsal duasıdır;

obatas, bir elinde bir bardak kumisi olan ve ölen efendiyi temsil eden bıyıklı bir savaşçı şeklinde taş bir idoldür;

palvan bir savaşçı-kahramandır;

ru, göçebenin geldiği kabiledir;

saksaul, Orta ve Orta Asya'nın çöllerinde ve bozkırlarında yetişen odunsu bir bitkidir;

sayıs, iki atlı takımın tahta mızraklar üzerinde künt bir sonla dövüşmesinden oluşan eski bir paramiliter oyundur;

sultan bey, murza, prens;

tartis (tartis) - savaş çekişmesi;

bu, çocuğun doğumu, çocuğun sünneti veya düğünü vesilesiyle bir kutlamadır;

totem (geri çekileceğiz) - "cinsi", "atası" anlamında;

tulpar, on üç çift kaburga ile doğan ve bu nedenle normal atlara kıyasla binicilik ve at yarışı sırasında daha fazla nefes alma hacmine, çekiş gücüne ve dayanıklılığa sahip olan özel olarak yetiştirilmiş ve ayrılmış bir at türüdür;

tomalak (tomalak agash) - tahta top;

tumar - tılsım, tılsım;

tutyn, bir ocakta yaşayan göçebelerin aile hücresidir;

tymak - kamçıyla (kamçıyla) gözleri bağlı bir atlı tarafından bir direğe bir başlık (tymak) çarpması: Eğer oyuncu tymak'ı üç denemeden düşürmezse, sunucunun izniyle bir şarkı ya da doğaçlama yapar ve bu da ona tekrar yarışmaya katılma hakkı verir;

ulus - mahalle, göçebelerin gelişi, yerleştikleri yerleşimleri, köyleri;

han kraldır;

kürk manto - ekşi deve sütü;

schulduk - bir yarasa (100 cm uzunluğa kadar yuvarlak bir çubuk) ve bir mermi (iki ya da daha fazla kişi tarafından oynanması için sivri uçları olan 10 cm uzunluğa kadar yuvarlak bir çubuk) yardımıyla bir çocuk oyunu, oyunun anlamı – daha sonra mermiyi bir vuruşla gönderecek olan bitler (merminin iki ucundan herhangi birine ilk vuruşla, sonuncusu fırlatılan mermiye ikinci vuruşla, sonuncusu vuruş noktasından mümkün olduğunca uzağa atılır);

hışırtılar Çinli;

yurt, dışarıdan keçeli bir kabusla kaplanmış ve içeriden halılarla süslenmiş bir direk çerçevesinden oluşan, göçebelerin hafif, katlanabilir, portatif bir evidir;

yurt (yurt) - bir (kural olarak, tek kabileli) göçebe halkın mülkiyeti, bölgesi, ulusu;

amber, Orta ve Orta Asya'nın çöllerinde ve bozkırlarında yetişen bir çalı bitkisi türü olan bir dikendir

(R.A. Sherlanov, G. Nukus, 11.05.2011)